Выхад з тундры ў трэнды
- 12.09.2026, 18:09
Па ўсёй Расіі мядзведзі сталі часцей нападаць на людзей.
Восенню ў РФ загаварылі пра нашэсце мядзведзяў. На Сахаліне, Камчатцы, на Каўказе, у Кузбасе, у Сібіры з'явіліся паведамленні, што колькасць сутыкненняў людзей з драпежнікамі расце. Каталізатарам цікавасці да тэмы стала трагічная гібель турысткі на Алтаі ў выніку нападу мядзведзя.
Аднак спецыялісты сцвярджаюць, што 2026 год не адрозніваецца ад папярэдніх. «Новая газета Еўропа» паспрабавала разабрацца ў тым, што адбываецца, пагаварыўшы з экспертамі і мясцовымі жыхарамі.
У размове з журналістамі жыхарка Рэспублікі Алтай, якая пажадала застацца ананімнай, паведаміла, што сёлета вельмі шмат сустрэч з мядзведзямі. Іх часта бачаць на ўскраінах населеных пунктаў. Мясцовыя жыхары схільныя думаць, што мядзведзі актыўныя з-за няўраджаю ягад.
— Мы з мядзведзямі ходзім па адных месцах. У лесе пуста. Ягад няма (вясной ударылі нечаканыя маразы), кедравых арэхаў таксама, — сказала наша суразмоўніца. Паводле яе слоў, нядаўна дзве жанчыны ўбачылі мядзведзя недалёка ад горада, калі пайшлі ў лес па ягады, хоць для Рэспублікі Алтай такія сустрэчы не рэдкасць.
«Тэлецкае возера працягвае здзіўляць. На гэты раз — не маляўнічымі краявідамі, а мядзведжымі выхадкамі. Учора відавочцы знялі на відэа, як косалапый уладкаваў праверку лодак проста каля вадападу Корбу. Гаспадар тайгі відавочна вырашыў, што яму таксама патрэбны водны транспарт. Ну або проста вырашыў пацікавіцца, што там за плавсродкі стаяць», — пісалі 18 жніўня на канале «Горна-Алтайск і Рэспубліка Алтай». На канале мноства відэа з мядзведзямі: на адным драпежнік залез у лодку, на другім — блізка падыходзіць да домікаў. У ноч на 19 жніўня 2026 года мядзведзь напаў на турыстку ў раёне вёскі Артыбаш, зацягнуў у лес і загрыз. З гэтага моманту мядзведзяў сталі ўспрымаць як пагрозу, а не як сустрэчу з прыродай.
Як адзначыў у інтэрв’ю адному з выданняў дырэктар Алтайскага біясфернага запаведніка Ігар Калмыкоў, мядзведзі актыўныя не толькі на Алтаі, але і ў Тыве, Хакасіі, Краснаярскім і Алтайскім краях, Томскай, Навасібірскай абласцях. Падобныя з’явы назіраюцца і на Далёкім Усходзе, у Іркуцкай вобласці і тым больш на Камчатцы.
Меркаванне спецыяліста пацвердзіла жыхарка Навасібірска. Паводле яе слоў, у ваколіцах горада ў апошнія гады часта заўважаюць мядзведзяў.
— Калі 20–30 гадоў таму сустрэча з мядзведзем была падзеяй, то ў апошнія гады гэта здараецца рэгулярна, — адзначыла ў размове з «Новай-Еўропа» жыхарка сібірскага горада.
Больш мядзведзяў сталі назіраць паблізу населеных пунктаў на Каўказе, на Камчатцы, на Курыльскіх выспах. Геолаг, які нядаўна пабываў на адной з высп Курыльскай грады, расказаў, што заўважыў вельмі худых мядзведзяў, якія літаральна сходзяць з розуму ад голаду. Мясцовыя жыхары сцвярджаюць, што рыбы ў рэках выспы няма трэці год, і гэта стала прычынай мядзведжых праблем.
— Геолагі і людзі ў партыях заўсёды асцярожныя з мядзведзямі. Амаль штогод бываюць смяротныя выпадкі, але пра гэта мала гавораць. Часцей за ўсё — з-за парушэння тэхнікі бяспекі, неасцярожнасці і спробы зняць відэа з мядзведзем, — сказаў геолаг.
Некалькі спецыялістаў з прыродаахоўнай сферы, якія працуюць у Расіі і знаёмыя з сітуацыяй, адзначылі, што росту колькасці мядзведзяў на Алтаі не назіраецца, як і ў астатніх рэгіёнах. Больш за тое, «нашэсце мядзведзяў», ды яшчэ на розных тэрыторыях, — характэрная рыса паведамленняў у СМІ восенню, калі мядзведзі асабліва актыўныя.
— З мядзведзямі не адбываецца нічога асаблівага. Ідуць прыродныя працэсы, пры якіх сапраўды бывае менш ежы, бывае, што мядзведзі гінуць ад голаду або нечаканых маразоў, адлігаў, але гэта не сведчыць пра рост іх агрэсіўнасці або колькасці, — удакладніў адзін з суразмоўцаў выдання.
Яшчэ адзін заолаг іранічна заўважыў у размове, што калі меркаваць па сезонных хвалях зваротаў да яго з боку прэсы, у Расіі кожнай восенню адбываецца нашэсце мядзведзяў, а кожнай зімой — ваўкоў і лісаў. Напрыклад, у 2024 годзе паведамлялі пра небывалы лік драпежнікаў у Падмаскоўі і Карэліі, а ў Кузбасе ў 2024 годзе мядзведзь загрыз работніка турбазы. 1 кастрычніка 2025 года Першы канал выйшаў з сюжэтам «Небывалае нашэсце мядзведзяў па ўсёй Расіі».
Нягледзячы на адсутнасць навукова абгрунтаваных прычын росту колькасці мядзведзяў, пачаліся размовы пра неабходнасць рэгулявання колькасці і абароны ад небяспечных млекакормячых. Мінпрыроды Рэспублікі Алтай выдала 157 ліцэнзій на здабычу мядзведзяў. Да 8 верасня адстрэлена 55 асобін. У жніўні ў Сібіры застралілі не менш за 200 патэнцыйна небяспечных бурых мядзведзяў. Аднак дакладных лічбаў няма. Гэта ператварыла прыродаахоўнае пытанне ў палеміку наконт спосабаў рэгулявання колькасці. Фонд «Свет мядзведзяў» накіраваў у Генеральную пракуратуру запыт з патрабаваннем разабрацца ў выпадках, калі інспектары ў запаведніках дазваляюць незаконнае паляванне на звера, а таксама здабываюць яго дзеля продажу ў Кітай лап і жоўці. Апасенні, што дазвол на адстрэл нібыта небяспечных мядзведзяў прывядзе да незаконнага палявання, выказалі эксперты і з іншых рэгіёнаў Расіі.
Частка спецыялістаў па ахове прыроды сыходзіцца ў меркаванні: апошнім часам актыўнасць людзей на прыродных тэрыторыях вырасла — больш турыстаў накіроўваецца ў лясы, павялічваецца збор кедравага арэха, растуць аб’ёмы высечак. Людзі парушаюць натуральны прыродны баланс, але гэтыя ўмяшанні маюць лакальны характар, таму казаць пра глабальныя змены пакуль рана. Акрамя таго, павялічваецца колькасць сметнікаў вакол гарадоў, у тым ліку незаконных. Яны прыцягваюць мядзведзя. Адстрэл жывёл не вырашыць праблему, неабходна прыбіраць смецце і рабіць кантэйнеры, якія драпежнік не зможа адкрыць. Як удакладніў у інтэрв’ю выданню Банкфакс Ігар Калмыкоў, дырэктар Алтайскага біясфернага запаведніка, адзіныя закрывальныя кантэйнеры ў рэспубліцы знаходзяцца на тэрыторыі ААПТ.
Сітуацыю пагаршае багацце кантэнту ў сацыяльных сетках, дзе заўважанага мядзведзя падаюць як удалую сустрэчу, а не як небяспечнага драпежніка. Найбуйнейшая федэральная сетка па продажы вонкавай рэкламы група Russ выкарыстоўвае для прыцягнення кліентаў плакат з дзяўчынкай, якая абдымае мядзведзя, са слоганам «сябраваць па-RUSSку». У цэлым гэта адлюстроўвае стаўленне часткі расіян да драпежніка, але мядзведзю ад гэтай праўды не лягчэй. Заолаг Міхаіл Крэчмар — спецыяліст па канфліктах чалавека і буйных жывёл — лічыць, што «павышаная ўвага да выхадаў мядзведзяў на тэрыторыі населеных пунктаў тлумачыцца толькі адным — багаццем у людзей смартфонаў і ўсё большымі магчымасцямі людзей камунікаваць паміж сабой». Пра тое ж кажуць многія супрацоўнікі ахоўваемых прыродных тэрыторый.
Людзі едуць за кадрамі з мядзведзямі — гэта паказчык удачнай паездкі, своеасаблівы трафей.
Пакуль сістэмна пытанне сутыкнення людзей з дзікімі жывёламі ў Расіі не вырашаецца. З аднаго боку, ідуць праграмы захавання відаў і аднаўлення колькасці, з другога — спробы павялічваць квоты на здабычу мядзведзяў, ваўкоў і лісаў. Усё гэта мае хаатычны характар. Аднак на Усходнім эканамічным форуме банк ВТБ разам з фондам «Абаронцы прыроды» абвясцілі пра пачатак на Камчатцы праграмы добрасуседства. У яе фокусе якраз знаходзіцца мядзведзь. Арганізатары толькі абазначылі контуры праграмы. Будзе створаны цэнтр па вяртанні ў прыроду мядзведзянят-сірот, а таксама разгортана асветніцкая кампанія. Магчыма, падобныя цэнтры з’явяцца і ў іншых месцах «нашэсця мядзведзяў», каб укараняць праграмы добрасуседства, якія не будуюцца на адстрэле жывёл. Але казаць пра эфектыўнасць праграмы рана.
Іншы падобны цэнтр па выхаджванні мядзведзянят-сірот дзейнічае ў Цвярской вобласці. Яго заснавалі на грошы Міжнароднага фонду абароны жывёл (IFAW), а пасля сыходу фонду з Расіі ён атрымлівае датацыі ад дзяржавы і спрабуе наладзіць збор сродкаў. Асвета вядзецца ў невялікіх аб’ёмах, бо супрацоўнікі цэнтра не ў сілах папулярызаваць свае веды. Такія магчымасці былі толькі ў буйных незалежных заходніх фондаў, якія спынілі працу на тэрыторыі Расіі. Цяпер абаронцам прыроды даводзіцца лавіраваць паміж забудоўшчыкамі і паляўнічымі. Не выключана, што камчацкі праект ВТБ застанецца піарам.
У Расіі таксама няма рэгламентаў будаўніцтва турыстычных баз, якія б агаворвалі бяспечнае ўзаемадзеянне з жывёламі. Часта ў запаведніках тэрыторыю стаянак агароджваюць электрапастухамі. Калі жывёла падыходзіць да іх, атрымлівае разрад электрычнага току. Аднак шэраг спецыялістаў прытрымліваецца меркавання, што тонкі дрот (а так выглядае пастух) стварае ў турыстаў адчуванне бяспекі, і яны гатовыя падсцерагаць мядзведзя. Але для звера дрот — цалкам пераадольная перашкода, нават калі па ёй ідзе ток.