Пуцін відавочна ідзе ва-банк

• Андэрс Аслунд
• 5.09.2026, 6:33

Сярод экспертаў па Расіі склаўся шырокі кансенсус.

Сёлета тэмпы росту эканомікі наўрад ці перавысяць 1%, а інфляцыя затрымалася на адзнацы 6% (або нават вышэй). Акрамя таго, найбольш перспектыўны варыянт ажыўлення эканомікі з’яўляецца найменш верагодным, бо ён патрабуе ад прэзідэнта Уладзіміра Пуціна гатоўнасці завяршыць вайну ва Украіне.

Негатыўных рызык не злічыць. У гэтым годзе расійскія войскі практычна не прасунуліся ў глыб Украіны, а Расія ўжо не можа павялічваць вайсковыя выдаткі, не справакаваўшы фінансавую нестабільнасць. Тым часам Украіна перанесла вайну на тэрыторыю Расіі: яе беспілотнікі знішчаюць нафтагазавыя аб’екты і нават склады маркетплэйсаў, што выклікае ў расіян незадаволенасць пуцінскай вайной. Мой расійскі знаёмы, які апынуўся ў вымушанай эміграцыі, нядаўна назваў становішча Пуціна цугцвангам. Гэта шахматны тэрмін для сітуацыі, калі ўсе магчымыя хады гульца толькі пагаршаюць яго пазіцыю.

Найбольш відавочнае слабае месца — дзяржаўныя выдаткі. Бюджэт на 2026 год здзівіў аналітыкаў: у ім прадугледжвалася $183 млрд на нацыянальную бяспеку і абарону, то бок прыблізна столькі ж, колькі і ў 2025 годзе. З гэтага вынікала, што Пуцін пагадзіўся весці вайну на знясіленне, не спрабуючы павялічваць выдаткі, каб вырваць рашучую перамогу. Але ці сапраўды ён пагадзіўся на такія абмежаванні? У рэальнасці, калі на працягу першых трох гадоў вайны ён утрымліваў бюджэтны дэфіцыт на ўзроўні каля 2% ВУП, то ў 2025 годзе ён вырас да 2,6%, а за першыя сем месяцаў 2026 года Пуцін дазволіў дэфіцыту раздуцца да 2,8% ВУП. Гэта амаль удвая вышэй за запланаваны ўзровень.

Такі дысбаланс згубны для бюджэту. У Расіі няма іншых крыніц дзяржаўнага фінансавання, акрамя падаткаў і ўнутраных пазыкаў. Нават Кітай яе не крэдытуе, а федэральныя даходы вагаюцца на ўзроўні каля 18% ВУП, нягледзячы на неаднаразовыя павышэнні падатку на прыбытак, падатку на дабаўленую вартасць і падаходнага падатку з фізічных асоб. Сёння любое далейшае павышэнне падаткаў стане выключна згубным. Падобна, што апошнім сродкам, які застаецца ў распараджэнні Пуціна, з’яўляецца крошачная ліквідная частка Фонду нацыянальнага дабрабыту.

Менавіта таму ўрад напампоўвае дзяржаўныя банкі дзяржаўнымі аблігацыямі. Паводле дадзеных Крэйга Кэнэдзі з Цэнтра Дэвіса па вывучэнні Расіі і Еўразіі (Гарвардскі ўніверсітэт), дзяржбанкі таксама выдаюць буйныя крэдыты расійскім вытворцам зброі, адначасова атрымліваючы крэдыты рэпо ад цэнтрабанка. Гэты ўскосны метад грашовай эмісіі можа тлумачыць разрыў паміж афіцыйнымі лічбамі гадавой інфляцыі (6% у чэрвені) і інфляцыйнымі чаканнямі насельніцтва (14,7%).

Расія даўно хваліцца тым, што яе дзярждоўг роўны толькі 15% ВУП. Але доўг такі нізкі толькі таму, што дзяржава па сутнасці не можа пазычаць сродкі па-за межамі Расіі. Акрамя таго, паколькі цэнтрабанк утрымлівае працэнтную стаўку на ўзроўні 14%, кошт абслугоўвання дзярждоўгу Расіі высокі, што робіць любыя вайсковыя траты непад’ёмнымі. Такім чынам, калі Крэмль захавае бягучую бюджэтную палітыку, гэта, хутчэй за ўсё, скончыцца ростам інфляцыі, фінансавым крызісам, або і тым, і другім.

Аднак Пуцін відавочна ідзе ва-банк. Выбары ў Дзяржаўную думу павінны адбыцца ў Расіі 18—20 верасня, і паколькі апазіцыі там не прадбачыцца, ужо ходзяць чуткі, што адразу пасля выбараў Пуцін аддасць загад аб вайсковай мабілізацыі. Апошні раз, калі ён спрабаваў гэта зрабіць, у верасні 2022 года, маладыя, добра адукаваныя людзі масава эмігравалі. Новая мабілізацыя, хутчэй за ўсё, справакавала б аналагічныя панічныя ўцёкі. А паколькі працоўнай сілы ўжо не хапае, гэта нанясе сур’ёзны ўдар па эканоміцы.

Пуцін у вельмі цяжкім становішчы, бо альтэрнатывай для яго з’яўляецца перамір’е, а яно можа апынуцца для яго рэжыму яшчэ больш небяспечным. Хаця падчас правальнай вайны Крамля ў Афганістане ў 1980-х загінулі ўсяго 15 тысяч савецкіх салдат, гэтага было дастаткова, каб справакаваць моцную незадаволенасць у Расіі, якую пасля пачалі разараць злачынныя групоўкі з удзелам ветэранаў Афганскай вайны. А сёння, паводле ацэнак, ва Украіне загінулі амаль 500 тысяч расійскіх салдат, пры гэтым колькасць ветэранаў вайны, якія пакутуюць ад посттраўматычнага стрэсавага засмучэння, будзе, вядома, значна большай. Гэтая група стварае асноўныя праблемы для Пуціна, а рызыкі, што ад яе зыходзяць, робяць малаверагоднымі заклікі да міру.

Аднак Пуцін не можа выйграць распачатую ім вайну, бо Расія тэхналагічна неканкурэнтаздольная. Украіна мае больш свабодную эканоміку, таму яна дасягнула велізарных прарываў у прымяненні дронаў і іншых новых тэхналогій, тады як расійская абаронная прамысловасць дагэтуль засяроджана ў вялай дзяржкарпарацыі «Ростэх» на чале з Сяргеем Чэмязавым. Яго адзіная прафесійная заслуга — сумесная служба з Пуціным у КДБ у Дрэздэне некалькі дзесяцігоддзяў таму.

Хоць большасць расіян з сярэдняга класа пакуль не прымушаюць ваяваць, іх прафесійныя і эканамічныя перспектывы скарачаюцца на фоне росту цэн, у той час як нястомныя ўкраінскія бамбардзіроўкі прывялі да дэфіцыту паліва і іншых тавараў. Нядзіўна, што Пуцін напалоханы і мітусіцца (на браніраваным цягніку) паміж рознымі бункерамі.

Страхі Пуціна распаўсюджваюцца і на яго бліжэйшы круг. У маі 2024 года ён звольніў калісьці папулярнага міністра абароны Сяргея Шайгу, а некалькіх яго намеснікаў арыштавалі, абвінавацілі ў карупцыі і прысудзілі да працяглых тэрмінаў пазбаўлення волі. Тады ж ён звольніў і свайго даўняга паплечніка Мікалая Патрушава з пасады сакратара Савета бяспекі Расіі.

Потым, у ліпені 2025 года, міністр транспарту Раман Старавойт, паводле паведамленняў, скончыў жыццё самагубствам пасля адхілення ад пасады. А ў верасні 2025 года Дзмітрый Казак, намеснік кіраўніка прэзідэнцкай адміністрацыі і даўні паплечнік Пуціна (хоць ён вядомы тым, што не падтрымліваў вайну), раптоўна падаў у адстаўку. У чэрвені гэтага года ва ўзросце 73 гадоў памёр яшчэ адзін з «сяброў» Пуціна — Сяргей Іванаў. Канстанціна Махова, правую руку Аркадзія Ратэнберга (аднаго з самых даўніх сяброў Пуціна), арыштавалі па абвінавачанні ў карупцыі, а яшчэ аднаго «сябра», Ілью Трабера, былога лідара злачыннай групоўкі, якая калісьці кантралявала нафтаперавозкі ў Санкт-Пецярбургу, арыштавалі па абвінавачанні ў забойстве.

Нягледзячы на ўсю гэтую нестабільнасць, Пуцін відавочна гатовы рызыкнуць нават фінансавай дэстабілізацыяй. Яго становішча пакуль не безнадзейнае, але добрых варыянтаў у яго няма.

Андэрс Аслунд, New Voice