Грамадзяне і эканоміка РФ перастаюць падпарадкоўвацца Крамлю

• Ігар Ліпсіц
• 5.09.2026, 13:29

Будзем назіраць!

Пуцінскі ўказ аб бяспецы крытычнай інфраструктуры і стварэнне ў ўрадзе падкамісіі «па забеспячэнні бесперабойнага функцыянавання асобных галін эканомікі» для яго выканання не варта разглядаць як адасобленую падзею. У жніўні 2026 года завяршыўся пераход Расіі на новы шлях жыцця: краіна прайшла развілку і пайшла шляхам пабудовы мабілізацыйнай эканомікі за кошт разбурэння рынкавай эканомікі і ўсё большага абмежавання яе асновы — прыватнай уласнасці.

Мэта — забяспечыць максімальнае напружанне ўсіх сіл, што яшчэ засталіся ў краіны, каб не прайграць вайну і не загінуць. Выснова жорсткая, але ёсць мноства аргументаў, якія пацвярджаюць гэтую логіку.

Важным крокам на гэтым шляху стала адмова ў допуску «Яблока» на думскія выбары. Калі партыю зарэгістравалі — гэта была спроба пагуляць у рэшткі цывілізаванага грамадства, у рэшткі цывілізаванай палітыкі, хай і ва ўмовах вайны.

Бунт на каленях

Спроба правалілася, бо адразу стала відаць, колькі людзей у Расіі не хочуць працягнення вайны. Падтрымка «Яблока» — праява таго, што я б назваў грамадзянскім непадпарадкаваннем. У Расіі пачынае праяўляцца вельмі акуратнае, вельмі замаскіраванае, але рэальнае грамадзянскае непадпарадкаванне ўладзе. Уладзе, якая вядзе вайну пяты год — без шанцаў на перамогу і без зразумелых мэтаў. Гэта падспуднае, але ўсё больш відавочнае непадпарадкаванне прымушае ўлады нервавацца, адсюль і скандальнае рашэнне зняць «Яблоко» з выбараў. Але гэтае рашэнне — толькі частка комплексу ўжо адбылых падзей.

Першым сімптомам дзіўнага непадпарадкавання (прычым знутры, па сутнасці, дзяржапарата), напэўна, была заява фінансавага дырэктара Сбербанка Тараса Скварцова, што банк не гатовы купляць аблігацыі Мінфіна. Сітуацыя пікантная, бо раней усё было зразумела: ёсць падкантрольныя дзяржаве банкі, уключаючы Сбербанк, і яны, увогуле, абавязаны ўсяляк дапамагаць дзяржаве, выдзяляць любыя сродкі. Здавалася, дзяржаўная частка банкаўскай сістэмы заўсёды ў поўным распараджэнні ўрада. І раптам, калі звычайныя банкі адмовіліся купляць аблігацыі Мінфіна, а дзірка ў бюджэце велізарная, дзяржаўны Сбербанк становіцца на дыбы і кажа: «купляць не можам, няма грошай».

Гэта бунт, хай і на каленях, але бунт. У сістэме дзяржаўнага кіравання Расіі гэта бунт. Дзяржаўны банк кажа, што яго інтарэсы як арганізацыі адрозніваюцца ад інтарэсаў дзяржапарата, Пуціна і Мінфіна, і ён не збіраецца аддаваць свае грошы, бо тады далей можа пачацца ўжо абвал самога Сбербанка. То-бок патрабаванні дзяржавы ўвайшлі ў канфлікт з інтарэсамі топ-менеджменту Сбербанка.

Другі прызнак бунту — гэта, вядома, публікацыя нашумелага матэрыялу пасяджэння Нікіцкага клуба (некалі створанага часопісам «Эксперт» як дыскусійная пляцоўка для лаяльных уладзе, але самастойна думаючых экспертаў). На пасяджэнні свой даклад пра дрэнны стан эканомікі Расіі прадставіў галоўны эканаміст ВЭБа Андрэй Клепач. У спрэчках выступіла шмат народа, і выступоўцы, у агульным, салідарызаваліся з Клепачам, задавалі яму пераважна ўдакладняльныя пытанні. Атрымалася даволі непрыемная для ўлад Расіі па агульнай танальнасці дыскусія.

Пасяджэнне адбылося ў маі. Два месяцы (з мая па ліпень) гэты матэрыял знаходзіўся ў архіве Нікіцкага клуба, але Аляксандр Привалаў — віцэ-прэзідэнт, старшыня Савета Нікіцкага клуба і навуковы рэдактар часопіса «Эксперт» — яго не публікаваў. Стэнаграма была, што называецца, закрытай, таму ніякіх наступстваў не было. І раптам Привалаў яе апублікаваў — цудоўна (як разумны і дасведчаны чалавек) разумеючы, што рэакцыя можа быць рэзкай. Але, відаць, ён зразумеў, што такія выказванні цяпер цалкам сугучныя настроям той аўдыторыі (а гэта відавочна не звычайныя працоўныя), якая ведае пра самае існаванне Нікіцкага клуба і гатовая чытаць матэрыялы, апублікаваныя на яго сайце.

І матэрыялы былі апублікаваныя з наступствамі, як мы разумеем цяпер, для Андрэя Клепача, сапраўднага дзяржаўнага саветніка Расійскай Федэрацыі 1 класа, вельмі непрыемнымі. Паглядзім, дарэчы, ці не адгукнецца гэта непрыемнасцямі і для астатніх экспертаў, якія там выступалі з «паражэнскімі настроямі».

Трэці факт — да жніўня было прынята рашэнне аб увядзенні татальнага дзяржаўнага кантролю (фактычна рэгулявання) цэн. Спачатку толькі для харчовага рынку. Але я тады адразу сказаў, што ўлады не абмяжуюцца харчовым рынкам. І так яно і сталася. У віцэ-прэм’ера Новака ў жніўні ўжо адбылася нарада па сістэме маніторынгу паліва і рэгулявання цэн на маторнае паліва. Мадэль такога рэгулявання будзе прыкладна такая ж, як на харчовым рынку. Дзяржава пачала пераходзіць да прамога кантролю цэн у цэлых галінах.

Аддайце галіну

А з-за сітуацыі на рынку бензіну і дызельнага паліва толькі што запушчаны механізм паўзучага аддзяржаўлення прыватнай уласнасці. Зразумела, чаму: узнік крызіс. А з-за чаго? З-за сабатажу з боку нафтавых кампаній, якія валодаюць пагарэлымі НПЗ і не спяшаюцца іх рамантаваць. Указ, калі перакласці на простую мову, дык што кажа? Вы пацярпелі ад атак і не рамантуеце. А вы павінны рамантаваць — інакш бяда становіцца агульнанацыянальнай!

Вось ёсць прыватная кампанія, якая павінна была быць абароненая ад замежных ваенных атак дзяржавай і яе ўзброенымі сіламі. Але дзяржава з гэтым не справілася, уласнасць не была абароненая і пацярпела. А далей ужо яе гаспадары, уладальнікі гэтай прыватнай уласнасці, павінны прымаць рашэнне, што ім рабіць: ці выгадна ім рамантаваць, не маючы гарантый абароненасці і надалей, ці не.

«Нічога падобнага! — кажа дзяржава, што выдала ўказ № 604, — вы павінны рамантаваць, таму што вы знаходзіцеся ў ваеннай эканоміцы, і інтарэсы нацыі важнейшыя за інтарэсы прыватнай уласнасці! А вы сабатуеце рамонт НПЗ!» Але ж было відавочна, што так і будзе адбывацца, бо дурняў няма траціць велізарныя грошы на рамонт НПЗ, калі праз двое сутак пасля заканчэння рамонту прылятае чарговы ўкраінскі дрон і зноў усё гарыць.

Але ў гэтай сітуацыі «рамонтная ўстрыманасць» таксама становіцца актам грамадзянскага непадпарадкавання. І, падаецца, яно стала настолькі відавочным, што дзяржава вырашыла гэта жорстка спыніць: не рамантуеш — значыць, страчваеш кантроль над актывамі. Звярніце ўвагу: гэта не нацыяналізацыя з кампенсацыяй кошту ўладальніку і нават не канфіскацыя па рашэнні суда за нейкія правапарушэнні. Гэта перадача прыватнай уласнасці (уключаючы нават каштоўныя паперы ўладальнікаў кампаніі) у дзяржкіраванне па рашэнні ўсяго толькі нейкай урадавай падкамісіі.

Асабліва гэта пікантна таму, што менавіта нафтавыя кампаніі заўсёды былі вельмі блізкія да ўрада, вельмі лаяльныя і паслужлівыя. Як вы памятаеце, пасля разгрома ЮКАСа ў 2003 годзе «нафтавікі» ўсе хадзілі па струначцы, рабілі ўсё, што было трэба дзяржаве. Але цяпер нават па іх ударыла ўвядзенне маніторынгу і кантролю цэн на маторнае паліва, а галоўнае — пагроза перадачы НПЗ пад дзяржкіраванне.

На мой погляд, гэта — па сутнасці — барацьба з грамадзянскім непадпарадкаваннем ужо і ўладальнікаў прыватных нафтавых кампаній. У выніку цалкам магчыма, што «Раснафта» — як цалкам дзяржаўная кампанія — у выніку атрымае ўсе НПЗ і ўсе запраўкі краіны пад свой кантроль і стане такім жа манапалістам, як «Газпрам». Нават без куплі гэтых актываў!

Прыгожая казка скончылася

Наступны ачаг непадпарадкавання — грамадзяне, якія выносяць грошы з банкаў. І гэта, канешне, таксама вельмі цікавая тэма, бо дзяржава крычыць: трымайце грошы ў банках або купляйце аблігацыі міністра фінансаў! «Усё залежыць ад гарызонту вашых планаў. Калі надоўга, то лепш укласціся ў дзяржпаперы. Гэта выдатнае ўкладанне, такія даходнасці», — сказаў міністр фінансаў Расіі Антон Сілуанаў яшчэ ў 2024 годзе, выступаючы на асветніцкім марафоне «Знание. Первые».

Аднак, паводле даных Цэнтрабанка РФ, з пачатку года з расійскай банкаўскай сістэмы ў наяўныя ўцякло больш за 2 трлн рублёў. Рэкордны адток Цэнтрабанк зафіксаваў у ліпені. Як бачна з банкаўскай справаздачнасці, сродкі фізічных асоб у найбуйнейшых расійскіх банках значна змяншыліся за апошнія месяцы. Попыт на наяўныя павялічыўся ў пачатку сакавіка і з таго часу толькі расце. Штомесяц з рахункаў здымаюць каля 300–600 млрд рублёў.

Больш за тое, грамадзяне масава перакладаюць зберажэнні з традыцыйных дэпазітаў у гнуткія інструменты, і на сёння аб’ём сродкаў насельніцтва на назапашвальных рахунках ужо перавысіў адзнаку ў 20,2 трлн рублёў. Гэта ўражальная лічба, якая сведчыць пра тое, што людзі пераглядаюць свае падыходы да захоўвання грошай і хочуць палегчыць сабе хуткае зняцце зберажэнняў з банка ўвогуле. А гэта назапашвальныя рахункі забяспечваюць куды лепш, чым традыцыйныя дэпазіты.

Тое ж відавочная прыкмета, што насельніцтва перастала верыць прыгожым казкам пра расійскую эканоміку. Такая кампанія грамадзянскага непадпарадкавання: выносіць грошы і тым самым разбураць банкаўскую сістэму.

Тут, дарэчы, і карані таго «бунту Сбербанка», пра які мы згадвалі раней: ён сутыкнуўся з тым, што яго пазычальнікі крэдыты не гасяць (па стане на красавік 2026 года доля праблемных спажывецкіх крэдытаў у банках РФ дасягнула 13,1% — у параўнанні з 10,8% годам раней; паводле даных Банка Расіі, доля праблемных крэдытаў, выдадзеных расійскімі банкамі кампаніям, за год вырасла да 11,5%), а насельніцтва хоча закрыць дэпазіты і патрабуе выдаць наяўныя. Але дзе ўзяць грошы для таго, каб аддаць укладчыкам і прадухіліць іх паніку?

Банкі пакуль спадзяюцца на спецкрэдыты ЦБ РФ, але ў такой сітуацыі цалкам магчыма, што будзе прынята і нейкае ўрадавае рашэнне па барацьбе з «небяспечнай непадпарадкаванасцю» укладчыкаў. Напрыклад, увядуць ліміт зняцця наяўных з рахункаў. Урэшце, на аўтазапраўках ліміт на набыццё бензіну ўжо ўвялі амаль паўсюдна, цяпер можна ўжо ўвесці ліміт і на зняцце грошай з банкаў. Прэцэдэнт жа створаны…

Адносна сумленны спосаб адабрання грошай

Улады Расіі могуць пайсці і шляхам трансфармацыі зберажэнняў у безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты. Гэта інструмент, які Пуцін абажае і ўвесь час кажа, што трэба перастаць трымаць грошы на дэпазітах. Усе купляйце безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты, дзе грошы нельга зняць да заканчэння тэрміну дзеяння сертыфіката! Нагадаем, што Пуцін прапанаваў шырока ўкараніць безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты ў лютым 2024 года ў тэксце апошняга (хоць паводле Канстытуцыі яны павінны быць кожны год) паслання Федэральнаму сходу.

Строга кажучы, менавіта такі варыянт у найбольшай ступені адпавядаў бы праграме намесніка кіраўніка адміністрацыі прэзідэнта Максіма Арэшкіна. Гэты дакумент — грандыёзная праграма перазапуску расійскай эканомікі, прадстаўленая аналітычным цэнтрам «Трэці Рым» (структура пры Прэзідэнцкай акадэміі, што працуе пад кіраўніцтвам Арэшкіна). Даклад падрыхтаваны да пасяджэння Савета па стратэгічным развіцці і нацыянальных праектах у жніўні 2026 года. І там цэнтральнае месца займае такі тэзіс:

Грошы ў краіне ёсць. Трэба пабудаваць механізм, які ператварае назапашванні ў доўгі інвестыцыйны капітал.

Вось безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты на 5 і 10 гадоў — гэта і будзе спосаб атрымання «доўгага капіталу» для дарагіх і доўгатэрміновых інвестыцыйных праектаў. Вельмі падобна на сталінскія аблігацыйныя займы.

Да жніўня 2026 года насельніцтва Расіі, відаць, масава ўсвядоміла — і простыя грамадзяне, і ўладальнікі бізнесу — што расійска-ўкраінская вайна можа быць бясконцай, безнадзейнай і багатай для іх вялікімі і разнастайнымі негатыўнымі наступствамі, у тым ліку стратай актываў, ды і зберажэнняў. І ўсе спрабуюць ад гэтага ўхіліцца, усе спрабуюць як-небудзь сабатаваць.

Але тады раз'юшаная дзяржава вымушаная адкідваць усе строі «сацыяльна арыентаванай рынкавай эканомікі» і пераходзіць да адзінай адэкватнай ваеннаму часу мадэлі — прымусовага кіравання дзейнасцю людзей і кампаній праз мабілізацыйныя меры. Вось гэты ўказ аб бяспецы інфраструктуры — проста адзін з крокаў, ён толькі стварае прэцэдэнт, які цяпер лёгка тыражаваць і на іншыя сферы жыцця грамадства.

У гэтым жніўні Расія канчаткова перайшла да пабудовы мабілізацыйнай эканомікі а-ля СССР 1930-х гадоў. У такой эканамічнай сістэме прыватная ўласнасць буйнага бізнесу не проста мала паважаецца, але і наўпрост перашкаджае камандаванню гаспадаркай. Усё трэба перадаць пад кіраванне дзяржавы. Так было пры ліквідацыі НЭПа, так, верагодна, будуць развівацца падзеі і цяпер.

Будзем назіраць!

Ігар Ліпсіц, The Moscow Times